Interview met Yanne De Belder

Interview

‘De djembé doet mensen dansen’

Al jarenlang ligt de boot van BAS (Belgisch Afrikaans slagwerk) voor anker aan de Elyzeese velden in Gent. Als ik ze kom opgefietst, doen ze hun naam alle eer aan: ze zijn zonovergoten, net zoals het glimmend witte dek van de BASboot zelf, waar Yanne De Belder mij opwacht. In de buik van zijn boot weerklinken elke avond Afrikaanse ritmes, een bezwerend samenspel tussen djembés, doudouns, bellen en shekere’s. ‘Afrikaanse muziek is heel communicatief’, weet Yanne, die er in augustus voor Vormingplus een workshop aan wijdt.

Tim Deschaumes

Hoe lang bestaat BAS al?
Onze vzw Belgisch Afrikaans Slagwerk bestaat als sinds 1994. We zijn onze werking begonnen met cursussen en workshops bij Democrazy. Toen Democrazy moest verhuizen, zochten wij naar een alternatief en kwamen we op het idee om een boot te kopen. Op het vasteland is het moeilijk om een ruimte te vinden waar je muziek kunt maken zonder voor geluidshinder te zorgen. Hier aan de Elyzeese velden liggen we ver weg van de huizen en zitten we tamelijk diep: de buren hebben er geen last van.

Waar hebben jullie de BASboot gevonden?
Na negen maanden zoeken, vonden wij in 1998 een schip in Brugge dat al was omgebouwd tot een woonschip. We hapten meteen toe: door een paar kleine ingrepen konden we er makkelijk een groot klaslokaal van maken met een ontvangstruimte. Het schip werd in 1915 in Nederland gebouwd. Het diende oorspronkelijk om turf te vervoeren. Nadien kreeg het nog allerlei andere bestemmingen: men vervoerde er oud ijzer mee en het is zelfs een hoerenkot geweest. Omdat we niets van schepen afwisten, zijn we met schippers gaan praten en doken we met onze neus in de boeken. We contacteerden ook een vereniging die het maritiem erfgoed ter harte neemt.

In jullie zoektocht naar een klaslokaal zijn jullie schippers geworden?
Ja, dat kun je wel zeggen. Oorspronkelijk hadden we enkel een klaslokaal op het oog, maar we kregen zin om meer te doen met ons schip dan het gewoon ergens aan te meren. We kozen voor een boot met een vaarklare motor. Van september tot mei ligt hij vast, maar met de Gentse Feesten leggen we aan in het stadscentrum. In de zomer varen we naar het zuiden van België en het noorden van Frankrijk. Nu en dan organiseren we een stageweek in de Franse Ardennen, vlakbij een gîte waar de mensen kunnen logeren. Tijdens het Festival van de Amateurkunsten ligt de BASboot achter de Vooruit. Mijn collega en vriendin behaalde al brevetten voor pleziervaart, beroepsvaart en passagiersvaart!

In de BASboot komen verschillende passies samen: varen, muziek en Afrika.
Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in Afrikaanse muziek. Als jonge gast had ik een bluesprogramma in Antwerpen bij Radio Centraal. Daarna maakte ik een programma over zwarte muziek, waarin zowel Afrikaanse muziek als muziek uit de Afrikaanse diaspora aan bod kwam. Mijn vriendin studeerde Afrikaanse kunstgeschiedenis, zodat we elkaars interesse nog aanwakkerden. We reisden samen naar Afrika.

Heb je daar de djembé leren kennen?
De eerste keer ben ik die tegengekomen in Ouagadougou, waar jonge gasten toeristen aanklampten om djembés te verkopen. Ik kende de djembé toen al wel van percussionist Danny Van Rietvelde. We kochten er twee en als we terugkwamen volgden we les bij Danny. Daarna maakte ik kennis met Mamady Keita, die tot de wereldtop van de djembéspelers behoort. In zijn school in Brussel heb ik jarenlang les gevolgd. Ondertussen ben ik regelmatig teruggekeerd naar Afrika. Ik verbleef een maand in Ivoorkust en speelde in de groep van Adama Dramé als hij daar trouwfeesten begeleidde. Ik trok door het platteland in het westen van Mali en het oosten van Guinee, het hart van de streek waar de djembé vandaan komt en waar de traditionele cultuur nog sterk leeft. Maar de meeste muzikale ervaring heb ik in België opgedaan. Je komt tenslotte de Afrikaanse samenleving ook in Europa tegen. Ik speelde jarenlang in een Afrikaanse groep waarmee we in New York een cd  hebben opgenomen. Ik ben veel naar Afrika geweest en Afrika is dikwijls naar mij toegekomen.

Het djembéspel is in Afrika sterk verbonden met de Malinkécultuur.
Ja, de ritmes die wij doorgeven zijn voornamelijk ritmes van de Malinkécultuur uit West-Afrika, die je aantreft in landen als Mali, Ivoorkust, Guinea en Senegal. De djembé is ontstaan in die cultuur, ergens voor 1200. De djembé heeft een lange traditie, maar het is ook een hedendaags instrument en het is dus helemaal niet ouderwets. Het behoort tot een levende cultuur. De djembés die vandaag worden gemaakt, zijn niet meer te vergelijken met die van vijftig jaar geleden. De Afrikaanse cultuur is een levende traditie: men geeft de essentie door met de opdracht erbij om iets aan de muziek toe te voegen dat de nieuwe generatie kenmerkt. Als er muziek wordt gespeeld is de basis ervan altijd iets heel ouds, maar de uiting ervan is  hedendaags. Telkens worden er nieuwe interpretaties bedacht, die tegelijkertijd ook de voorwaarde zijn om de traditie te laten bestaan. De traditie zou sterven als ze niet voortdurend werd aangepast aan de noden van vandaag. In Afrika moet je niet kiezen tussen traditionele, ‘conservatieve’ muziek of nieuwe, ‘progressieve’ muziek.

Mag iedereen djembé spelen in Afrika?
Het waren traditioneel de smeden die de djembé maakten en bespeelden. Het vaste instrument van de clan van de smeden was de djembé. Dat is nog altijd zo, maar ondertussen spelen ook veel andere mensen het instrument. De clans van de jagers of de leerlooiers hadden ook hun eigen instrumenten en dansen.

Bij ons is iedereen welkom, ook mensen die gewoon voor de lol muziek maken. Al die ritmes zijn op zich eenvoudig, maar samen vormen ze een erg complex geheel dat een afspiegeling is van het leven zelf.

Wat is de functie van de djembé in de West-Afrikaanse gemeenschap?
De djembé doet mensen dansen. De griots spelen daarbij een belangrijke rol. Zij vormen een clan die als taak heeft om de mensen te animeren op feesten, het woord te voeren of te onderhandelen. Bovenal moeten ze de cultuur bewaren en doorgeven. Dat gebeurt  mondeling én muzikaal: griots zijn vaak djembéspelers. Ze brengen mensen samen en ze wijzen op de eenheid in de gemeenschap. Dat hangt samen met de aard van de muziek die ze brengen. Afrikaanse muziek is polyritmisch, wat betekent dat er verschillende ritmes worden gecombineerd. Elk ritme heeft zijn plaats in een complex weefsel van ritmes die elkaar kruisen en beantwoorden. Het gaat om de ritmes van djembés, bastrommels, bellen, schudders, shekere’s, de eensnarige viool, de ngoni (een gitaartje met drie snaren), balafoons (Afrikaanse xylofoons), de zang en handgeklap. Al die ritmes zijn op zich eenvoudig, maar samen vormen ze een erg complex geheel dat een afspiegeling is van het leven zelf, van de gemeenschap waarin iedereen zijn plaats en functie heeft. In Afrika is er geen scheiding tussen de kunst en het leven.

De djembé wordt dus zelden solo gespeeld, tenzij om te oefenen?
In traditionele samenlevingen wordt nooit solo gespeeld en er wordt eigenlijk ook nooit geoefend. De muziek die je speelt en de ritmes die je brengt hebben een betekenis. Veel van die muziek mag je alleen spelen op specifieke dagen. Met de professionalisering van de artiesten is dat wel wat veranderd. Alleen spelen gebeurt in principe ook niet, maar ook daar zie ik de gebruiken veranderen. Een van mijn meesters, Adama Dramé, is een specialist in solo-optredens voor djembé. In het licht van de Afrikaanse traditie is dit vreemd: iemand die alleen musiceert is als iemand die in zichzelf praat. De Afrikaanse cultuur is echter enorm open en absorbeert veel invloeden van buitenuit. Over zo’n evoluties wordt wel gediscussieerd, maar uiteindelijk accepteert men ze wel.

Bestaan er partituren van djembémuziek?
Neen, dat is een schijnbare paradox in de Afrikaanse muziek. Enerzijds zit er veel improvisatie in, anderzijds ligt er heel veel vast. Als wij Vlamingen naar Afrikaanse muziek luisteren, hebben we vaak tegengestelde reacties: ‘Het is spontaan, maar monotoon en  simpel’, zegt de ene. ‘Het is zo complex dat ik er geen vat op heb’, zegt de andere. Het idee dat Afrikanen heel de tijd improviseren, leeft wel bij veel mensen. Ze schrijven inderdaad geen partituren, maar hun spel is zeer gestructureerd en volgt traditionele wetten. Een Afrikaans feest is op het eerste zicht één grote chaos: kinderen hollen van hier naar daar, djembéspelers lopen kriskras door elkaar, danseressen verschijnen en verdwijnen. Toch verloopt alles zeer geordend. Als een danseres naar voor komt, mag een djembéspeler niet zomaar wat spelen. Hij moet zich houden aan het basisritme dat traditioneel bij die dans hoort. Pas als hij ziet dat zij op die basisdanspas begint te variëren, mag hij ook variëren. Enkel heel goede danseressen improviseren ook. In dat geval mag de djembéspeler ook improviseren, weliswaar in de geest van het basisritme. Uiteindelijk blijft het de danseres of zangeres die de djembéspeler stuurt. Enkel op momenten zonder dans of zang, mag de percussionist even naar voor treden en vrij musiceren.

Nu begrijp ik al beter waarom een djembé-opleiding tot zeven jaar kan duren.
Dat klopt, je kunt ervoor kiezen om er heel ver in te gaan: na vijf jaar kun je nog een intensieve docentenopleiding volgen die twee jaar duurt. Maar bij ons is iedereen welkom, ook mensen die gewoon voor de lol muziek maken en zich samen met anderen muzikaal willen uitleven. Daarvoor is de djembé een fantastisch instrument, want je hoeft er geen notenleer voor te kennen. Het is een ritmisch instrument waar je geen melodieën mee speelt. Ook qua klankzetting is het niet zo’n moeilijk instrument. Het duurt niet lang vooraleer je er drie of vier klanken uit kunt halen. Als je daarin slaagt, opent zich snel een nieuwe wereld van ritmes. Djembé spelen is van meet af aan heel plezant. Er zijn zowel jongeren van elf als mensen van zestig jaar die bij ons les komen volgen.

Je maakt deel uit van een communicatief weefsel en voelt hoe jouw ritme door dat van anderen wordt beantwoord.

In augustus begeleid je bij Vormingplus de zomerworkshop ‘Afrikaanse muziek’.
Het is de bedoeling om te proeven van Afrikaanse muziek en djembéspel. Ik vertel over de Afrikaanse cultuur en de plaats van de muziek daarin. Ik laat veel muziek horen, zowel Afrikaanse als Europese, om het verschil tussen die twee culturen en muziekstijlen aan te tonen. Ik laat ook muziek beluisteren uit Noord-Amerika en Latijns-Amerika om duidelijk te maken wat de invloed is van Afrikaanse muziek in die culturen en hoe die invloed via blues, rock-’n-roll en funk tot bij ons is teruggekomen en dat zwarte element in onze hedendaagse muziek heeft gebracht. Ik gebruik opnames die ik in Afrika heb gemaakt, op het platteland en in steden. Naast dit luistergedeelte is er ook een creatief gedeelte: we stellen een ensemble samen, waarbij een paar mensen djembé of doundoun spelen en anderen met bellen of shekere’s aan de slag gaan. Aan de hand van traditionele ritmes tonen we hoe polyritmiek in elkaar zit. Zo maak je deel uit van een communicatief weefsel en voel je hoe jouw ritme door dat van anderen wordt beantwoord. Afrikaanse muziek is echt een groepsgebeuren: je kunt niet wegdromen, je moet erg betrokken zijn om in een ensemble te spelen.

Er zijn al veel ensembles voortgekomen uit de BASboot.
Ja, dat proberen we sterk te bevorderen. Het eerste doel is om samen plezier te maken, maar na verloop van tijd komen er al eens optredens van. Voor de cursisten het weten zijn ze een echte groep en kunnen ze zich zelfs verkopen aan festivalorganisatoren! Zo zijn er toch al een tiental groepen uit de BASboot ontstaan. Zelf muziek maken en het voorbrengen aan een publiek, vinden we erg belangrijk. Daarom organiseren we elk jaar een voorstelling door cursisten en docenten. Dit jaar is dat de Djembé Opera op 22 mei in het NTG. We maken er een avondvullende voorstelling van en we werken samen met de Academie voor Podiumkunsten. Zij brengen dertig operazangers mee en vijftien musici die een kamerorkest vormen. Het wordt een ontmoeting tussen de Europese klassiek muziek en Afrikaanse ritmes en liederen, waarbij we nagaan wat de overeenkomsten en de verschillen zijn.

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>